Η Αφροξυλιά ή αλλιώς...Σαμπούκος

Η Αφροξυλιά ή αλλιώς Σαμπούκος (Sambucus nigra L. οικ. Caprifoliaceae/ Adoxaceae) είναι ένας φυλλοβόλος θάμνος ή μικρό δέντρο που απαντάται συχνά στη χώρα μας τόσο σε ορεινές και ημιορεινές περιοχές όσο και σε παραθαλάσσιες αλλά και στον υπόλοιπο κόσμο.

Θα συναντήσουμε πολλές αναφορές γι αυτό το φυτό τόσο στην βιβλιογραφία της παραδοσιακής "λαϊκής ιατρικής" της χώρας μας αλλά και σε όλη την Ευρώπη.

Διάφορα στοιχεία

Είναι φυτό γνωστό για τις ιδιότητές του από τα αρχαία χρόνια. Το αναφέρει ο Ιπποκράτης και ο Γαληνός! Το αναφέρει και ο Διοσκουρίδης!

Αναφέρεται ως βότανο για το κρυολόγημα, για την γρίπη και για τα συμπτώματά τους όπως τον βήχα, τον πυρετό, τα φλέγματα, την καταρροή κ.α. Μάλλον από τα παραπάνω προέκυψε και ο χαρακτηρισμός ως "γιατρικό του στήθους του λαού". Ακόμα φαίνεται πως η χρήση του φυτού αύξανε την εφίδρωση και την ούρηση και αυτό βοηθούσε στην απομάκρυνση άχρηστων υλικών από τον οργανισμό και την "αποτοξίνωση".

Εμείς, εντοπίσαμε την Αφροξυλιά αρχικά στα δάση την Ευρυτανίας και έπειτα στο Ληλάντιο Πεδίο στην Εύβοια. Μάθαμε και ενημερωθήκαμε για το φυτό αυτό, γευτήκαμε το υπέροχο λικέρ και τη μαρμελάδα του!

Ας γνωρίσουμε από πιο κοντά αυτό το φυτό... 
Αυτά που αναφέρονται σε αυτό το άρθρο είναι σαφώς περιληπτικά. Για περαιτέρω εμβάθυνση και για ασφαλή χρήση κρίνεται σκόπιμη η αναζήτηση και μελέτη της βιβλιογραφίας την οποία συμβουλευτήκαμε και εμείς και παραθέτουμε στο τέλος του άρθρου. 

Ταξινόμηση

Βασίλειο:         PLANTAE
Υποβασίλειο:   Tracheobionta
Άθροισμα:       Spermatophyta
Υποάθροισμα: Magnoliophyta
Κλάση:           Magnoliopsida
Υποκλάση:      Asteridae
Τάξη:              Dipsacales
Οικογένεια:     Caprifoliaceae
Γένος:             Sambucus L.

Ονομασίες

Ελληνικές: Αφροξυλιά, Κουφοξυλιά, Φροξυλιά κ.α
Αγγλική: Elderberry, European elder

Ετυμολογία

Το όνομα αφροξυλιά/κουφοξυλιά αποδίδει ένα χαρακτηριστικό του φυτού που είναι ή ελαφριά "ψίχα" που έχει στο εσωτερικό των βλαστών του.

Βοτανική Περιγραφή

Φύλλα: Σύνθετα, μεγάλα, πράσινα με 5 λογχοειδή & οδοντωτά φυλλάρια
Άνθη: Μικρά, λευκά-λευκοκίτρινα σε μεγάλη σύνθετη ταξιανθία σκιάδιο-κόρυμβος, ερμαφρόδιτα, αρωματικά
Καρπός: μικρές, μαύρες ράγες με βαθύ μοβ-βυσσινί σάρκα
Φλοιός: ανοιχτόχρωμος, έχει σχισμές και λευκά φακίδια

Χρησιμοποιούμενα μέρη

Για διαφορετικούς σκοπούς και με διαφορετικό τρόπο & δοσολογία αναφέρεται ότι χρησιμοποιούνται τα άνθη, ο φλοιός, οι καρποί & τα φύλλα του φυτού.

Χημικά συστατικά

Άνθη: φλαβονοειδή, τανίνες, αιθέριο έλαιο, υδροκυανικό γλυκοσίδιο σαμπουνιγκρίνη
Καρποί: ιμβερτοσάκχαρο, φυτικά οξέα, τανίνη, βιταμίνες Α.C & Ρ,  ανθρακοκυανικές χρωστικές ουσίες, ίχνη αιθέριου ελαίου

Φαρμακευτικές ιδιότητες

Αναφέρονται οι εξής:

Αντιφλεγμονώδης δράση
Καθαρτική δράση
Εφιδρωτική δράση
Διουρητική δράση
Αποχρεμπτική δράση
και άλλες...

Η Αφροξυλιά ήδη προτείνεται ως είδος που μπορεί να καλλιεργηθεί από "πολλούς και διάφορους". Δεν έχουμε λόγο να διαφωνήσουμε όμως οφείλουμε να εκφράσουμε τη θέση μας ότι πρέπει αυτό το θαυμάσιο αυτοφυές φυτό να αξιοποιηθεί και να μελετηθούν οι ντόπιοι πληθυσμοί του και όχι απλά να εισάγονται δενδρύλλια από το εξωτερικό χωρίς να υπάρχει επαρκής γνώση για την ποιότητα και τα χαρακτηριστικά τους.

Λίγες ακόμα πληροφορίες...

Προτιμά κυρίως υγρά και ηλιόλουστα μέρη. Στα χωριά πλέον θεωρείται "ζιζάνιο" και ξεπατώνεται από τους μπαξέδες!

Πολλαπλασιάζεται πολύ εύκολα με μοσχεύματα και πιο δύσκολα με σπόρο. Εμείς πειραματιζόμενοι με μοσχεύματα αποκτήσαμε δεκάδες νέα φυτά! Και ίσως σύντομα να αποκτήσουμε και την πειραματική μας καλλιέργεια!

Μέχρι στιγμής δεν έχουμε παρατηρήσει τίποτα που να μας καταδεικνύει ότι χρήζει φυτοπροστασίας. Πάνω σε αυτό σίγουρα και εμείς χρειαζόμαστε περισσότερη μελέτη και πειραματισμό.

Αν θέλουμε να συλλέξουμε άνθη και φύλλα τότε να το αναζητήσουμε άνοιξη & αρχές καλοκαιριού ενώ οι ώριμοι καρποί συλλέγονται τέλος Αυγούστου και Σεπτέμβρη. ΠΡΟΣΟΧΗ: Να συλλέγεται τους καρπούς μόνο ώριμους και όχι άγουρους. Οι άγουροι (πράσινοι...) είναι τοξικοί! 

Για την σύνταξη αυτής της ανάρτησης χρησιμοποιήθηκαν πληροφορίες από:
- αντίστοιχο άρθρο στο www.ftiaxno.gr με πληροφορίες βασισμένες στο "The Encyclopedia of Medicinal Plants: A Practical Reference Guide to over 550 Key Herbs and Their Medicinal Uses" του Andrew Chevallier 
- αντίστοιχο άρθρο στο www.herb.gr με πληροφορίες από τον Κουβάτσος Φίλιππος, Κλινικός διαιτολόγο-διατροφολόγο
- την WIKIPEDIA: http://en.wikipedia.org/wiki/Sambucus_nigra
- την έγκυρη βάση δεδομένων PFAF στο: http://www.pfaf.org/user/plant.aspx?LatinName=Sambucus+nigra

Αν επιθυμείτε τη βοήθειά μας για μία πιο εξειδικευμένη έρευνα πάνω σε αυτό το φυτό και την εγκατάσταση τους σε καλλιέργεια, μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μας! 

Σημείωση: Αν σκέφτεστε να χρησιμοποιήσετε το φυτό αυτό, μέρη του ή προϊόντα που προέρχονται  από αυτό ως "φάρμακο" κάντε το με δική σας ευθύνη αφού συμβουλευτείτε κάποιον ειδικό και μη βασιστείτε απλά στις πληροφορίες αυτού του άρθρου!

Η Κρανιά

Η Κρανιά (Cornus mas L. - οικ. Cornaceae) είναι ένα φυλλοβόλος θάμνος-μικρό δέντρο που απαντάται αυτοφυές στη χώρα μας στα ορεινά κυρίως της βόρειας Ελλάδας αλλά και της κεντρικής αλλά ευδοκιμεί και σε ολόκληρη την νότια Ευρώπη και την νοτιοδυτική Ασία.

Χρησιμοποιείται ευρέως στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ ως καλλωπιστικό αλλά και στη βιομηχανία τροφίμων. Την συναντάμε πολύ συχνά σε κείμενα της αρχαίας Ελλάδας, στην παραδοσιακή κινέζικη ιατρική αλλά και στην ελληνική λαϊκή ιατρική. Η μελέτη τόσο για τις φαρμακευτικές ιδιότητες αυτού του φυτού όσο και για την δυνατότητα αξιοποίησης και καλλιέργειάς του είναι μεγάλη και έχει δώσει ήδη τα πρώτα αποτελέσματα και στην χώρα μας.

Διάφορα στοιχεία

Ο Όμηρος αναφέρει τα κράνα ως τροφή χοίρων ενώ ο Θεόφραστος αναφέρει τον καρπό ως "κράνιον". Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν πως τα κράνα είχαν και μαγικές ιδιότητες. Ο Όμηρος στην Ιλιάδα βεβαιώνει ότι η φοβερή Κίρκη παρέθεσε στον Οδυσσέα και την παρέα του, για τροφή "καρπόν κρανείας και άκυλλον βάλανον", κράνα δηλαδή και πουρναρίσια βαλανίδια.

Από τα παλιά χρόνια τα κράνα ήταν γνωστά για τις φαρμακευτικές τους ιδιότητες. Χρησιμοποιούνται ακόμη και στις ημέρες μας κατά της διάρροιας και εντερικών παθήσεων λόγω της στυπτικότητάς τους που οφείλεται στις τανίνες. Ο φλοιός, οι βλαστοί και οι ρίζες χρησιμοποιούνταν ως αντιπυρετικά. Στις ορεινές περιοχές της χώρας μας τα κράνα χρησιμοποιούνται κατά καρδιακών παθήσεων, κοιλόπονου, πόνων περιόδου, στομαχικών και εντερικών διαταραχών, ως χωνευτικό και ως τονωτικό κατά τη διάρκεια εργασίας. Εκχυλίσματα του φλοιού θεωρείται ότι θεραπεύουν την ψώρα των σκύλων.

To ξύλο της κρανιάς είναι σκληρότατο και αντοχής σε θραύση. Tα πιο γερά γκλιτσόξυλα των τσοπάνων γίνονται από νεαρούς βλαστούς κρανιάς. Κρανίσιες βέργες χρησιμοποιούσαν και οι δάσκαλοι, για το "εκπαιδευτικό" τους έργο και όχι μόνον. “Ακάρδιον και στερεόν όλον, όμοιον κέρατι την πυκνότητα και την ισχύν” χαρακτηρίζει το κρανόξυλο ο Διοσκουρίδης. Από ξύλο κρανιάς κατασκευάστηκε ο Δούρειος Ίππος της Τροίας. Κρανίσια ήσαν τα δόρατα των αρχαίων θηρευτών και των πολεμιστών του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Από το σκληρό ξύλο της κρανιάς κατασκευάζονται διάφορα μικροαντικείμενα.

Εμείς την γνωρίσαμε στα δάση της Ευρυτανίας και την αγαπήσαμε, συλλέξαμε τους καρπούς της και έπειτα αναζητήσαμε και μάθαμε πολλά περισσότερα γι αυτήν πράγμα που αξίζει να κάνετε και εσείς!

Ας την γνωρίσουμε από πιο κοντά... 
Παρακάτω δίνονται περιληπτικώς μερικές πληροφορίες. Για περαιτέρω εμβάθυνση κρίνεται σκόπιμη η αναζήτηση και μελέτη της βιβλιογραφίας την οποία συμβουλευτήκαμε και εμείς και παραθέτουμε στο τέλος του άρθρου. 

Ταξινόμηση

Βασίλειο:         PLANTAE
Υποβασίλειο:   Tracheobionta
Άθροισμα:       Spermatophyta
Υποάθροισμα: Magnoliophyta
Κλάση:            Magnoliopsida
Υποκλάση:      Rosidae
Τάξη:               Cornales
Οικογένεια:     Cornaceae
Γένος:             Cornus

Κοινές ονομασίες

Ελληνική: κρανιά ή μαυροβεργιά
Αγγλική: European cornel, cornelian cherry, golden glory dogwood
Γαλλική: cornouiller male

Ετυμολογία

Ετυμολογικά, η λέξη Cornus προέρχεται από το λατινικό «cornum» που σημαίνει «κέρας» στα ελληνικά. Η ονομασία αυτή οφείλεται στο ιδιαίτερα ανθεκτικό στη θραύση ξύλο των αντιπροσώπων του γένους Cornus.

Βοτανική Περιγραφή

Φύλλα: Αντίθετα, ωοειδή ή ελλειψοειδή, οξύκορφα με στρογγυλεμένη ή σφηνοειδή βάση και παρυφές λειόχειλες. Άνω επιφάνεια πράσινη, κάτω επιφάνεια θαμπά πράσινη, με 3-5 ζεύγη νεύρων.
Άνθη: Κίτρινα, εκπτύσσονται σε μασχαλιαία σφαιρόμορφα σκιάδια, που εμφανίζονται πριν την εμφάνιση των φύλλων, στήμονες που εναλλάσσονται με τα πέταλα, συνήθως τέσσερεις. Ωοθήκη υποφυής δίχωρη. Άνθηση από το Φεβρουάριο έως τον Απρίλιο.
Καρπός: Δρύπη, διαμέτρου 12-15 mm, κόκκινη, σαρκώδης , με ένα δίχωρο πυρήνα.
Φλοιός: Σκουροκάστανος και φολιδωτός.

Χρησιμοποιούμενα μέρη

Κατά καιρούς στην παραδοσιακή θεραπευτική έχουν χρησιμοποιηθεί o καρπός, ο φλοιός, οι βλαστοί και οι ρίζες του φυτού.

Χημικά συστατικά

Φλαβονοειδή (ανθοκυάνες), ουρσολικό οξύ, φαινολικές ενώσεις, ασκορβικό οξύ (βιτανμίνη C), τανίνες, οργανικά οξέα, πηκτίνες, κάλιο κ.α. Η περιεκτικότητα των κράνων σε βιταμίνη C είναι ιδιαίτερα υψηλή και σημαντικά μεγαλύτερη από την περιεκτικότητα άλλων φρούτων που φημίζονται γι αυτό.

Φαρμακευτικές ιδιότητες

Υπάρχουν επιβεβαιωμένες ενδείξεις μέσα από έρευνες και πειράματα για τις παρακάτω δράσεις:

Αντιδιαβητική δράση
Αντιοξειδωτική δράση
Αντιφλεγμονώδης δράση
Αντικαρκινική δράση

Από την παραπάνω παράθεση στοιχείων αλλά και από την μελέτη της βιβλιογραφίας προκύπτει αβίαστα το συμπέρασμα ότι μιλάμε για ένα ακόμα φυτό της ελληνικής γης το οποίο έχει ιστορικό φορτίο, επιστημονικό ενδιαφέρον αλλά και προοπτική αξιοποίησης. Ένα ακόμα πολύτιμο αυτοφυές φυτό λοιπόν!

Ας γνωρίσουμε λίγα ακόμα όσον αφορά την οικολογία και την δυνατότητα καλλιέργειάς του! 

Η κρανιά είναι μακρόβιο φυτό πολύ καλά προσαρμοσμένο στις κλιματικές και εδαφικές συνθήκες της χώρας μας. Ευδοκιμεί σε πλήθος εδαφών και συνήθως προτιμά τα ελαφρά όξινα έως ουδέτερα ( ph 6.0 -7,0 ) και περιοχές με καλά κατανεμημένες βροχοπτώσεις πάνω από 600 μέτρα υψόμετρο.Δεν προσβάλλεται από έντομα και ασθένειες και αυτό το κάνει ιδανικό για βιολογική καλλιέργεια ενώ ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά του -που μπορεί να το φανταστεί κανείς εύκολα αν επισκεφτεί τους τόπους που αυτοφύεται- είναι το γεγονός ότι αντέχει σε εξαιρετικά χαμηλές θερμοκρασίες ( - 30 °C ).

Ανθίζει το χειμώνα, τους μήνες Ιανουάριο έως Φεβρουάριο και οι καρποί ωριμάζουν στα τέλη Αυγούστου με αρχές Σεπτεμβρίου έως και τον Οκτώβριο οπότε και παίρνουν ένα έντονο, γυαλιστερό κόκκινο χρώμα.

Πολλαπλασιάζεται -μάλλον δύσκολα- με διάφορους τρόπους: σπόρους , μοσχεύματα και παραφυάδες. Εάν κοπεί ή καεί, αναγεννάται από τις ρίζες. Σαν καλλιεργούμενο φυτό, η κρανιά σπάνια κλαδεύεται. Το κλάδεμα δεν πρέπει να γίνεται μέχρι το σημείο όπου φύονται τα άνθη, εφόσον αυτά σχηματίζονται στους βλαστούς του προηγούμενου έτους και όχι στη νέα βλάστηση.

Η συλλογή του καρπού γίνεται με άπλωμα διχτυών και δόνηση των κλαδιών. Ο καρπός πλένεται και ή καταναλώνεται νωπός ή ψύχεται την ίδια μέρα ή χρησιμοποιείται για την παρασκευή ποτών ,γλυκών και μαρμελάδας.

Στην Ευρώπη υπάρχουν διάφορες ποικιλίες με κίτρινους λευκωπούς και μωβ καρπούς. Η ποικιλία «jolico» παράγει νόστιμους και γλυκείς καρπούς, μεγάλους σε μέγεθος. Η ποικιλία «pioneer» φημίζεται για τους εύχυμους , γλυκείς και αρωματικούς αχλαδόμορφους καρπούς της που φτάνουν σε μέγεθος τα 35 χιλιοστά. Βέβαια πλέον υπάρχουν και οι κατοχυρωμένες ελληνικές ποικιλίες "Ντούλια 1" και "Ντούλια 2" οι οποίες πήραν και το όνομά τους από τον παραγωγό που μετά από πολύχρονη έρευνα και ενασχόληση τις δημιούργησε στην Κυψέλη Ημαθίας, τον Κωνσταντίνο Ντούλια. Μάλιστα είδη έχουν γίνει αναλύσεις και προκαταρκτικές μελέτες πάνω σε αυτές τις ποικιλίες με πολύ σημαντικά ευρήματα όσων αφορά την θρεπτική και φαρμακευτική τους αξία.

Υπέροχο φυτό, υπέροχοι καρποί...υπέροχο λικέρ!

Για την σύνταξη αυτής της ανάρτησης χρησιμοποιήθηκαν πληροφορίες από τα εξής:

- "Τα είδη του γένους Cornus (κράνα) στην πρόληψη και θεραπεία του σακχαρώδους διαβήτη", Ζιώγα Δήμητρα - Φαρμακοποιός ΑΠΘ

- "Κρανιά: Μια νέα σοβαρή εναλλακτική καλλιέργεια για ορεινές και ημιορεινές περιοχές της χώρα μας", Δρ Στέφανος Διαμαντής - Τακτικός Ερευνητής Ινστιτούτου Δασικών Ερευνών (από άρθρο του περιοδικού "Γεωργία & Κτηνοτροφία)

- "Προκαταρκτικές παρατηρήσεις σε δύο ποικιλίες Κρανιάς", Δρ Θωμάς Σωτηρόπουλος - Αναπληρωτής Ερευνητής Ινστιτούτου Φυλλοβόλων Δέντρων Νάουσας, Αντώνης Πετρίδης - Υπ. Διδάκτωρ, καθ. Ιωάννης Θεριός - Εργ. Δενδροκομίας, Γεωπονική Σχολή ΑΠΘ

Επίσης πληροφορίες μπορείτε να βρείτε και παρακάτω:

- http://www.krano.gr/

- http://www.pfaf.org/user/plant.aspx?LatinName=Cornus+mas

Αν επιθυμείτε τη βοήθειά μας σε μια πιο εξειδικευμένη έρευνα πάνω σε αυτό το φυτό και την εγκατάστασή τους σε καλλιέργεια, μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μας!

Σημείωση: Αν σκέφτεστε να χρησιμοποιήσετε το φυτό αυτό, μέρη του ή προϊόντα που προέρχονται  από αυτό ως "φάρμακο" κάντε το με δική σας ευθύνη αφού συμβουλευτείτε κάποιον ειδικό και μη βασιστείτε απλά στις πληροφορίες αυτού του άρθρου!